Xây dựng khẩu phần ăn cho học sinh tiểu học
Mức năng lượng và tỷ lệ dinh dưỡng cần xác định trước
Quyết định 3958/QĐ-BYT ngày 25/12/2025 ban hành Hướng dẫn dinh dưỡng đối với bữa ăn học đường. Đối với tiểu học, hướng dẫn dùng ba nhóm tuổi 6–7, 8–9 và 10–11; số liệu dưới đây là mức tham chiếu cho hoạt động thể lực trung bình, không phải mức năng lượng cố định cho từng cá nhân.
Nhu cầu năng lượng theo nhóm tuổi và giới tính
|
Nhóm tuổi |
Nam (kcal/ngày) |
Nữ (kcal/ngày) |
Trưa nam, ví dụ 35% |
Trưa nữ, ví dụ 35% |
|
6–7 tuổi |
1.570 |
1.460 |
550 kcal |
511 kcal |
|
8–9 tuổi |
1.820 |
1.730 |
637 kcal |
606 kcal |
|
10–11 tuổi |
2.150 |
1.980 |
753 kcal |
693 kcal |
Cột bữa trưa tính bằng nhu cầu cả ngày × 35% rồi làm tròn; 35% chỉ là mức chọn để minh họa nằm trong khoảng hướng dẫn 30–40%. Với trường có nhiều khối lớp, không nên dùng duy nhất một định lượng nguyên liệu cho tất cả học sinh.
Phân chia năng lượng và cân đối ba nhóm chất
|
Bữa ăn |
Tỷ lệ năng lượng của cả ngày |
|
Bữa sáng |
25–30% |
|
Bữa trưa |
30–40% |
|
Bữa phụ chiều |
5–10% |
|
Bữa tối |
25–30% |
Tổng tỷ lệ được chọn cho bốn bữa phải bằng 100%; không cộng tùy ý các mức cao nhất của từng khoảng. Nếu trường chỉ tổ chức bữa trưa và bữa phụ, gia đình cần phối hợp để hoàn thiện các bữa còn lại trong ngày.
Theo hướng dẫn này, protein chiếm 13–20% tổng năng lượng khẩu phần, lipid 20–30% và glucid 55–65%. Chọn một bộ tỷ lệ có tổng 100% (chẳng hạn protein 15%, lipid 25%, glucid 60%) trước khi tính số gam; đồng thời chú ý chất xơ, canxi, sắt, kẽm và vitamin A.

Cách tính và lập bảng khẩu phần ăn từng bước
1. Chọn nhóm tuổi, nhu cầu năng lượng tham chiếu và bữa ăn mà nhà trường phụ trách. Ghi rõ trường tổ chức bữa trưa, bữa phụ hay cả hai.
2. Đặt mục tiêu năng lượng cho bữa: năng lượng bữa = năng lượng/ngày × tỷ lệ phân bổ. Chọn tỷ lệ protein – lipid – glucid có tổng bằng 100%.
3. Quy đổi ra số gam: protein (g) = năng lượng bữa × tỷ lệ protein ÷ 4; lipid (g) = năng lượng bữa × tỷ lệ lipid ÷ 9; glucid (g) = năng lượng bữa × tỷ lệ glucid ÷ 4.
4. Xây dựng khung thực đơn: món tinh bột, món giàu đạm, rau/canh, trái cây và dầu dùng trong chế biến. Sau đó tra thành phần dinh dưỡng trên 100 g phần ăn được để tính từng nguyên liệu.
5. Cộng năng lượng và chất dinh dưỡng toàn suất, đối chiếu mục tiêu, điều chỉnh nguyên liệu nếu lệch. Cuối cùng quy đổi từ phần ăn được sang khối lượng cần mua theo tỷ lệ ăn được; nhân với số suất và kiểm tra hao hụt thực tế.
Ví dụ tính nhu cầu cho một học sinh nữ 8–9 tuổi
Mức tham chiếu là 1.730 kcal/ngày. Nếu phân bổ 35% cho bữa trưa thì năng lượng mục tiêu là 1.730 × 0,35 = 605,5 kcal, làm tròn khoảng 606 kcal. Khi chọn cơ cấu 15% protein, 25% lipid, 60% glucid, mục tiêu bữa trưa lần lượt xấp xỉ 22,7 g protein, 16,8 g lipid và 90,8 g glucid. Đây là bài toán minh họa để người lập thực đơn hiểu cách quy đổi, không phải toa ăn riêng cho mọi bé gái 8–9 tuổi.
Bảng định lượng một khẩu phần bữa trưa tham khảo
Ví dụ dưới đây sử dụng các giá trị năng lượng và chất sinh năng lượng trên 100 g phần ăn được trong Phụ lục 7 của hướng dẫn ban hành kèm Quyết định 3958/QĐ-BYT. Các khối lượng là nguyên liệu tương ứng với phần ăn được trước chế biến, không phải trọng lượng món chín trên khay.
|
Thực phẩm |
Phần ăn được (g) |
Năng lượng (kcal) |
Gợi ý sử dụng |
|
Gạo tẻ máy |
85 |
294,1 |
Nấu cơm |
|
Thịt lợn nạc thăn |
60 |
70,8 |
Món mặn |
|
Đậu phụ |
50 |
48,5 |
Phối hợp món mặn |
|
Cải xanh |
100 |
23,0 |
Rau hoặc canh |
|
Cà rốt |
60 |
26,4 |
Rau củ |
|
Chuối tiêu |
75 |
75,0 |
Tráng miệng |
|
Dầu đậu tương |
8 |
72,0 |
Dùng chế biến |
|
TỔNG |
— |
609,8 |
Xấp xỉ 610 kcal |
Tính từ cùng bảng thành phần dinh dưỡng, suất mẫu có khoảng 29,7 g protein, 13,7 g lipid và 91,9 g glucid. Năng lượng quy đổi tương ứng xấp xỉ 19,5% từ protein, 20,2% từ lipid và 60,3% từ glucid, đều nằm trong các khoảng khuyến nghị. Số liệu có thể chênh nhẹ do làm tròn và việc dùng giá trị thành phần thực phẩm trung bình.
Suất minh họa đạt gần mức 606 kcal đã chọn, nhưng chưa chứng minh tự động rằng mọi vi chất đều đủ. Muối, nước dùng, gia vị, thay đổi khi chế biến và nhu cầu ăn thực tế phải được xem xét trước khi áp dụng cho bếp ăn tập thể. Thực phẩm cần được chế biến chín phù hợp, bảo đảm an toàn và được cân đối trong toàn bộ ngày.
Đổi lượng ăn được thành lượng mua cho bếp ăn
Nếu cần 60 g cà rốt phần ăn được, tỷ lệ ăn được của cà rốt trong phụ lục là 85%; lượng mua dự tính = 60 ÷ 0,85 ≈ 71 g. Tương tự, 75 g chuối tiêu phần ăn được với tỷ lệ 70% cần khoảng 107 g quả nguyên vỏ. Với 100 suất ăn, tương ứng khoảng 7,1 kg cà rốt và 10,7 kg chuối trước khi bổ sung dự phòng hao hụt thực tế. Không dùng trực tiếp số gam phần ăn được làm khối lượng đặt mua cho những nguyên liệu có vỏ, xương hoặc phần bỏ đi.
Gợi ý thực đơn 5 ngày cho trường tiểu học bán trú
Khung dưới đây dùng để chọn món và luân phiên nguyên liệu; chưa phải bảng định lượng đạt chuẩn cho mọi khối lớp. Sau khi chọn món, bếp ăn cần tính lại số gam và năng lượng theo bảng thành phần dinh dưỡng, kiểm soát gia vị và cân đối các bữa trong ngày. Hướng dẫn của Bộ Y tế đề nghị khung thực đơn không lặp trong hai tuần.
|
Ngày |
Bữa trưa gợi ý |
Bữa phụ chiều gợi ý |
|
Thứ hai |
Cơm; thịt nạc kho đậu phụ; canh cải xanh; cà rốt; chuối |
Sữa chua không quá ngọt |
|
Thứ ba |
Cơm; cá rô phi hấp; canh bí ngô; rau luộc; cam |
Sữa phù hợp lứa tuổi |
|
Thứ tư |
Cơm; thịt gà nấu mềm; canh rau ngót; đậu đũa; đu đủ |
Trái cây theo mùa |
|
Thứ năm |
Cơm; cá nục kho nhạt; canh su su; rau cải; ổi |
Sữa chua |
|
Thứ sáu |
Cơm; đậu phụ sốt cà chua cùng thịt băm; canh bầu; rau luộc; quýt |
Sữa hoặc trái cây phù hợp |
Khi thay thế thực phẩm vì giá cả hoặc mùa vụ, cần tính lại cả năng lượng lẫn protein, lipid và glucid; một món mới không mặc nhiên tương đương món cũ. Thực đơn cần kết hợp nguồn đạm động vật với đạm thực vật, sử dụng cá và thủy sản luân phiên, bổ sung rau củ và trái cây, hạn chế đồ uống có đường và món quá mặn.
Kiểm tra khẩu phần và điều chỉnh theo học sinh
· Kiểm tra độ tuổi và sự khác biệt nhu cầu: mức tham chiếu dùng cho hoạt động thể lực trung bình, còn từng trẻ có thể khác nhau theo thể trạng, vận động và sức khỏe.
· Đối chiếu năng lượng và cơ cấu chất sinh năng lượng trên từng suất, đồng thời theo dõi chất xơ, canxi, sắt, kẽm, vitamin A và nguồn thực phẩm giàu vi chất.
· Theo dõi khả năng ăn hết suất, món bị bỏ thừa, mức độ phù hợp với nhóm lớp; dùng các quan sát này để hiệu chỉnh thực đơn mà không tự ý cắt giảm một nhóm thực phẩm thiết yếu.
· Thu thập thông tin dị ứng và nhu cầu ăn đặc biệt. Trẻ suy dinh dưỡng, thừa cân, béo phì hoặc có bệnh liên quan đến dinh dưỡng cần phương án phù hợp, có hướng dẫn chuyên môn hoặc bác sĩ khi cần.
· Bảo đảm an toàn thực phẩm trong tiếp nhận, sơ chế, chế biến và chia suất; phối hợp với gia đình để phần ăn ở nhà và ở trường không thiếu hoặc vượt quá nhu cầu.
Trong quản lý sức khỏe học sinh phổ thông, theo dõi chỉ số khối cơ thể (BMI) ít nhất hai lần trong năm học là một nội dung của quy định về y tế trường học. Dữ liệu theo dõi giúp nhà trường phối hợp với gia đình và nhân viên y tế đánh giá tình trạng dinh dưỡng thay vì suy luận chỉ từ việc trẻ ăn nhiều hay ít trong một bữa.
Hỏi đáp về xây dựng khẩu phần ăn cho học sinh tiểu học
Có thể dùng bảng khẩu phần tiểu học để tính suất ăn mầm non không?
Không nên. Câu hỏi về trẻ mầm non và học sinh tiểu học thuộc hai nhóm tuổi, chế độ tổ chức bữa ăn và căn cứ hướng dẫn khác nhau. Hướng dẫn tại Quyết định 3958/QĐ-BYT áp dụng cho bữa ăn học đường tại cơ sở giáo dục phổ thông; đối với mầm non, văn bản này yêu cầu thực hiện theo Chương trình giáo dục mầm non hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Một suất ăn khoảng 610 kcal có phù hợp với mọi học sinh tiểu học không?
Không. Con số 610 kcal là suất ví dụ gần mục tiêu bữa trưa của học sinh nữ 8–9 tuổi theo mức tham chiếu và tỷ lệ đã chọn. Với trẻ 6–7 tuổi, 10–11 tuổi, học sinh nam hoặc những trẻ có nhu cầu riêng, phải tính lại trước khi ấn định định lượng.
Lập bảng khẩu phần bằng Excel cần những cột nào?
tên món; tên nguyên liệu; khối lượng phần ăn được; tỷ lệ phần ăn được; khối lượng dự kiến mua; năng lượng và các chất dinh dưỡng trên 100 g; năng lượng và dinh dưỡng của lượng sử dụng; số suất; tổng lượng đặt mua. Hàng tổng giúp kiểm tra năng lượng và cơ cấu ba nhóm chất so với mục tiêu của từng nhóm tuổi.
